Cai gwa Kuini wa Rũraya: Gĩcunjĩ kĩa mbere

Rĩu hihi, tondũ ndahota gũkorwo ndiganĩirwo kana nĩndĩrakwĩrĩte ndeto ya rĩrĩa ndetĩirwo cai nĩ Wangũ wa kũrĩa rũraya, ndekera ngũhe rĩngĩ, tondũ nacio ndeto njega ititigaga kũheyanwo ota ũrĩa naruo rũgano rwega rũtatigaga kũganwo.

Tũmatukũ tũthiyangu nĩndakoretwo ndĩ bũrũri-inĩ wa Wangũ wa kũrĩa Rũraya na ngĩona tũmarũa tũkĩte na bothita. Ndabaara ngĩona kĩraũni kĩa marikia Ithabethi na andĩrĩthi ciake. Ngĩhahũka. Yarĩ mbahaca njerũ cua, mata wee, na ĩgathiũrũrũkĩrio na kauthi ga thahabu. Rĩĩtwa rĩakwa rĩandĩkĩtwo na ndemwa ciathioranĩtio na mwandĩko wa mũndũ woĩ ũrĩa areka. Ngĩmĩbaranga ngĩona hatiarĩ ũndũ mũhĩtanu. Ngĩtumũra mbahaca ĩrĩa. Ngĩkũnjũra marũa marĩa marĩ ho. Mandĩkĩtwo karatathi-inĩ kamata wega ka rangi wa ngoikoni na ndemwa cia rangi wa thahabu. Igakĩhiũrio na rwario rwa kĩngeretha.

Ngĩthoma marũa marĩa ngĩrĩkia Marĩ o makuhĩ. Ngĩgarũra na mwena ũyũ ũngĩ, ngĩona hatiarĩ ũndũ mwandĩke na thutha. Ngĩrora mbahaca ĩrĩa rĩngĩ, ngĩona ti itherũ marũa nĩ makwa. Ngĩng’otha. Ngĩyuria, Wangũ, kuini mũgima, cũcũ wa Wiri, agathana nyandĩkĩrwo marũa? Ngĩgariũra karatathi karĩa ngĩrika gũthoma marũa marĩa rĩa kerĩ.

Kũrĩ Charũthi Ng’ang’a Wairia,

Nĩnjathĩtwo nĩ mũgathe kuini witũ Ithabethi wa kerĩ, ngũrie na gĩtĩyo na kwĩyihia kũnene wĩtĩkĩre gũkanyuanĩra cai na mũthamaki witũ mũgathe kuini wa bũrũri wa Ngeretha na wa mabũrũri marĩa maarĩ rũngu rwa wathani wa ngeretha, na rĩu nĩmebũngĩtie, mũthenya wa kana, mweri ikũmi na ithano wa gatano mwaka oro ũyũ, thaa kenda cia mĩaraho. Nĩ ũkũrio ũgakinya kĩhingoinĩ gĩa gĩikaro kĩa mũthamaki kĩa Buckingham mbere ya thaa inyanya, na ũgoka na marũa maya nĩguo magwĩtĩkĩrie kũingĩra. Nĩ ũkũrio ũgoka wĩhumbĩte thuti ya rũcinĩ.

Nĩ niĩ ndũngata ĩnyihĩtie,

Mũgarũri Ndegwa Mwerũ

(White Turnbull)

Handũinĩ ha kuini.

Marua mo makiumĩte mũciĩ kwa Wangũ na magagĩtegwo kũrĩ niĩ. Ona nĩmaarĩ na mbica ya mũciĩ mũnene wa Wangũ na ngĩtĩkia atĩ marĩ ma biũ……..Thoma rũciũ rũngĩ ũmenye ũrĩa ndekire…..

Itĩkia kana ũrege. Gĩcunjĩ gĩa kerĩ

Mũrata wakwa mũthomi mũgĩ, nĩtũrkĩonanire kũrĩa bũrũri wa ũhĩndĩ twakiuma kĩharo kĩa ndege. Nitwagĩthĩrĩrĩkire tũrorete na ĩtura thĩiniĩ…….

Hatikĩrĩ ũndũ nĩndagĩkinyire mũkawainĩ na ngĩkĩonio harĩa ingĩigĩrĩra rwaru. Mũkawa wakĩrĩ wa kĩrathi kĩa mũhuko wakwa. Ndakĩhingũrĩra nyamũ ĩno ĩgwĩtwo tii bii yakĩaragia o kĩhĩndĩ, wahihinya na gũkũ ĩroiga o nama cite, nama cite, wahihinya na gũkũ kũngĩ ikoiga kemuchi mbai, kemuchi mbai, ngĩkĩuria nĩ nduu ici ndĩrerwo ndĩcite nama? Ningĩ-rĩ, kĩmũchi na nĩ irio cia Njabani na Korea-rĩ ndeto ĩyo atĩa? Ngĩĩrwo nama cite na kemuchi nĩ kuuga “wĩ mwega” na thiomi cia kĩhĩndĩ. Ngikĩiganĩra na ngĩrika kwaria kĩhĩndĩ.

Nĩndakĩnyitirwo nĩ bata, na ti wa gwa cibũ, nĩ bata ũcio ũngĩ, na ngĩgĩũkĩra ngĩgĩthiĩ kanyũmba ka meciria, nĩko kĩoro, gĩkĩrĩ o ro kũu rumu. Ndagĩikangia maitho ngĩaga karatathi ga kĩoro, ngĩthĩũrũrũkia maitho na ndione ona kagathĩti ona ga taiba. Ngĩkoroga thimũ harĩ kĩamũkĩro kĩa ageni, ngiuga ndanahĩrwo na karatathi ga kĩoro tondu ndakĩrĩ mũhĩke. Mũndũ ũcio akĩnjĩra atĩ nĩ egũtũmana.

Kahinda gatarĩ cĩhĩ mũrango ũkĩringaringwo. Hagĩũka kamũndũ kaiganaga rũkonda. Ĩĩ, rũkonda na hihi gacekehe hanini. Niĩ ndikĩrĩ mũtungu ũguo ona gũtuĩka ndikĩagĩte nyama, no mũndũ ũcio mũbuto wake, nĩ angĩatumiirwo na kũgũrũ kũmwe kwa mũbuto wakwa na ũmwaramĩre. Njohero yake yaiganaga ya thigiriri kana ya kĩgi.

Ngĩkĩmwĩra njetereire karatathi ga kĩoro. Akĩnengera kamũkebe okĩte nako. Ngĩmwĩra ndiarĩ na thĩna wa mũkebe, akinjĩra kau nĩko kaarĩ ithenya rĩa karatathi. Ngĩmwĩra tũtirĩ hamwe athererie ndeto. Aakĩnjĩrire atĩ kamũkebe nĩ ga gũtaha maĩ wakĩrĩkia gwĩteithia ũgagĩthambia nahau itekũgweta. Ngĩmwĩra ũũ, “Ndagũthaitha ona kaba ũndĩhie ngũtũme ũthiũrũrũke gũkũ guothe kinya wone handũ hendagio karatathi ũngũrĩre tondũ niĩ ndĩmenyerete ndeto ĩyo na ndiĩharĩirie kũmĩambĩrĩria.” Akĩhana ta egũthekerera. Ngĩmwĩra nĩngwenda kuonana na menenja wa mũkawa. Ngĩkĩheo thimu yake ngĩmũkorogera ngĩmwĩra akorwo gũtingĩoneka karatathi ga kĩoro, atume mũndũ anguĩre mĩrigo thame mũkawa ũcio. Nĩ makĩhang’ire ngiya karatathi gakĩoneka. No kaĩ hĩndĩ ĩyo bata ũtagĩthirĩte ndaigua atĩ nĩ kamukebe handũ ha karatathi! Nĩguo ndakĩmenyire atĩ andũ arĩa ndonete kĩroko mena tũmĩkebe twarĩ twa ndeto ĩyo.
Gũthiĩ nĩ kuona.
Itĩkia kana ũrege.

Ĩtĩkia kana ũrege

Mũrata wakwa mũthomi mũgĩ, nĩngwĩhoka atĩ ũkĩrĩ o mwega ngoro ona mwĩrĩ kuma rĩrĩa twĩrĩgĩte kwaranĩria.Ndĩkĩrĩ o ho thayũ na gũtikĩrĩ na ũũru rũgongo rwa gwitũ no hũho na thũmbĩ. Kĩrĩa twamũkĩria no thayũ.
Rĩu mũrata wakwa ta reke ngwĩre kaũndũ ndĩronire hĩndĩ njĩrĩga gũcera bũrũri wa Ũhĩndĩ. Nĩ ũkũririkana atĩ andũ acio nĩo marehetwo nĩ comba nĩ ũndũ wa kwenja reri ya kuuma gĩcuainĩ kinya karia-inĩ ka ihĩĩ na gũkĩra gũthiĩ bũrũri wa Ũganda. Makĩrĩkia kwenja reri magĩthing’ĩrĩria gũkũ bũrũri-inĩ na magĩkĩambĩrĩria tubiacara. Nĩndĩkĩrĩga gũceera kwao ndĩna mũrata wakwa kuo ndagĩthiĩte ũhiki wa mũriu.

Ndagĩthiĩte ndĩ nda ya karwĩgĩ. Rwĩgĩ rũakĩũmbũkire kuma kĩhaaro kĩa Njomo ciekĩrwo nyeni rũkĩũmba kĩharoinĩ kĩa Mumbai o ũndũ ruoro rwatema, akĩrĩ thutha wa Maara gũte nyina. Nĩndagĩtũnganire na mũrata wakwa na tũgĩkenanĩra. Tũgĩkĩhuria mũtokaa wake tũgĩthĩrĩrĩka tũrorete naya hũtĩrĩ kũrĩa ndakĩbangĩĩte gũikara. Na tondũ hihi wanona ahoi a Nyairobi ũkoiga nĩ aingĩ, ĩtĩkia kana ũrege arĩa ndonire hau kĩhaaroinĩ kia ndege mahanaga mũgagaca. Na ũririkane nĩ thaa cia kĩroko tene, acio nĩ a cĩbuti ya ũtukũ. Makĩhoyaga na kĩhĩndĩ makĩnjĩtaga baba baba na makanyonia na ciĩko atĩ nĩmekwenda gwĩkĩra kĩndũ nda. Rĩu tondũ ndikĩaragia kĩhĩndĩ, nao matiaragia gĩkũyũ, tũtiaiguithanagia mĩario. Manjarĩria kĩhĩndĩ naniĩ ngamarĩria gĩkũyũ ngamera atĩ mbia ciitũ nĩciahaatirwo nĩ magukawe moka kwenja reri. Na niĩ thahabu ona betha ndirĩ no mahoya ndĩna maingĩ. Na tondũ makĩhoyaga ngai iria ikuagwo na mũhuko ona hau tũkaga kũiguithania.

Nĩtwakĩyohorire kuma kũrĩ kĩhĩngĩca kĩa ahoi na tũgĩtherera tũrorete na itũra thĩniĩ. Nĩgũgĩthererukire rĩu na mũndũ nĩ egũkĩona itũũra rĩgĩũkĩra. Tũgĩthiĩte na njĩra, ngĩrika kuona andũ maarĩte mĩhari mũkĩra-inĩ wa njĩra. Othe marorete na bara na magagĩthũthũma maunĩte maru, na o mũndũ ena kamũkebe kana gakombe. Angĩ marakiinya magego o methũthũmĩte na mahetete nguo. Thutha wa kuona ndeto ĩyo handũ ha itĩna rĩraya ma, ngĩũria ndereba andũ acio mareka atĩa. Ni mahoya ĩ kana nĩkĩĩ maakĩara raini tene na mbaa ũguo mũtaroinĩ wa bara? Akĩnjĩra andũ acio nĩ gwĩteithia mareteithia. Ngĩmũria, ‘Ũrenda kũnjĩra atĩ andũ acio oothe tũhĩtũkĩte nĩkũmĩa maramĩa barabara-inĩ?’ Akĩnjĩra, ‘Ti bara nĩ mũtaro-inĩ na kuoira nĩmegũthererio’. Ngiuga, Mũkũũri! Na ti wa magego! Kaĩ nĩwatũrutire kũrayaĩ. Ona harĩa tũtarĩ cioro-rĩ mũndũ ndagĩthiaga na haũ kahinga-inĩ! No kaĩ ona kũhana ũguo, ndigana kuona atũmia kũu mũtaro-inĩ no arũme na ciana nĩo atheri.

Thoma rũciũ rũngĩ ngũhe maingĩ nyonete…. Ĩtĩkia kana ũrege…

Ĩtĩkia Kana Ũrege

Ihinda rĩrĩ rĩa Bathaka ya gũkua na kũriũka kwa Mũrũ wa Ngai-rĩ, tũkĩrĩ kĩehaini gĩa gũkua na gĩkeno-inĩ gĩa kũriũka-rĩ, gĩai na thayũ. Kinya Jesũ ariũka gũtirĩ kwagĩa ũngĩ wanariũka. Nĩwe warĩ wa mũico na nĩharĩ na gĩtũmi kĩa ndeto ĩyo.
Kũrĩa akuũ mathiaga nĩ kũndũ kwega. Korwo ti kwega mangĩcokaga o haha thutha wa ihinda inyinyi nĩ kũnogio nĩkuo. Mũrata wakwa, ĩtĩkia kana ũrege bũrũri ũcio nĩ mwega, mũthaka, wĩ gĩkeno, ũhoreri na thayũ. Acio mekuo maikagia maitho na gũkũ makoiga atĩrĩ, ‘Ũka mũrata, ũka’. Nĩkuo tũthang’atĩte, bũrũri ũcio wa gĩkeno. Kĩũria nĩ atĩrĩ, hihi wee nĩũgatĩte tigiti. Ĩtĩkia kana ũrege ndũngĩingĩra kũu ũtarĩ na tigiti.
Amwe megũkua na Kiricitũ na mariũkanie nake; angĩ megũkua na Kiricitũ na matigwo mbĩrĩra-inĩ ariũka. We wĩha?
Ngai njega. Thayũ wa Kiricitũ ũroka.

Nganga

ĨTĨKIA KANA ŨREGE

Gũthiĩ nĩ kuona na kagũrũ ke ime na ke mũhu tũtihanaine. Niĩ nĩnyonete maingĩ na ngaigua maingĩ. Nĩnyonete rũũĩ rũkĩhĩa. Rũũĩ rũgakana mwaki ta ũrĩa kĩhinga gĩakanaga mwaki kĩgwatĩtio. Mwaki ũgakana maaĩ igũrũ, ma rũũĩ, o rũgĩthereraga, na matitherũke. Mwaki ũhoragio na maĩ, ũcio ũngĩakĩhoririo nakĩ?

Ĩtĩkia kana ũrege, niĩ ti kwĩrwo nĩ kwĩyonera na maya mabucagia.

MWAKA MWERŨ.

Mũthomi mũgĩ mũrata wakwa,
Iyũkia kĩhanya na wamũkĩre icio ithano tondũ cia mbũri nĩ hĩa. Ndakũgeithia na icio cia mwaka mwerũ na ndakũrongoreria thayũ na mũnyaka. Ũrotũnganaga na nyoni njega.
Rĩu kĩreke tũtwarane rũrenda-inĩ rũrũ tũtaarane na tũkũranie na makĩria tũtũrie rũthiomi rwitũ. Wĩmenyerere gacinga gatikahorere guoko-inĩ gwakũ. Nengereria ũcio ũngĩ, kana ũgwatĩrie ũngĩ, mwakĩ ũthereme na ũthegee. Kwaria ni kwendana.
Ngai njega.

NDŨMĨRĨRI YA THIGŨKŨŨ

Mũthomi mũgĩ Mũrata wakwa,

Rĩu ihinda-inĩ rĩrĩ rĩa gũkũngũĩra gũciarwo kwa Mũhonokia, nĩndakũgeithia na ngeithi nyingĩ cia gĩcĩcĩng’a, ndarũhia na ndũhiũ, ndakengeũka o gũkengeũka, ngiũgaga kena, kenera, na ũkenererũkie ũgĩkenera gĩkeno kĩa Muhonokia.

Angĩkorwo wĩ mwĩtĩkia wa Ũkiricitũ, kana wĩ mwĩtĩkia wa wĩtĩkio ũngĩ ndakũrongoreria gĩkeno, mũnyaka, na thayũ. Ũrotũnganaga na nyoni njega mwaka ũyũ ũũkĩte. Ũrothiaga ũtekũhĩngwo, ũroikara ngoro ĩtegũtuba, na thithi waku ũrokengaga nĩ kuona mawega na kũmũrĩkwo nĩ mĩrũri ya wega.

Ũrogithiĩ na mbere na gũthomaga rũrenda rũrũ. Ũkĩrĩrĩrie kũhoera rũrĩrĩ na bũrũri kũgĩe na thayũ, ũiguano, na gĩtiyo. Ũrohaga manja na makũmbĩ maku maiyũrĩrĩre. Mũro wakũ ũrothecaga kũriku nayo mbeũ yakũ ĩrotherema. Ng’ũndũ ciaku iroaga nyaige na igĩe ituamba cia mĩkengeria. Icegũ ciaku iroanagia ngoima cia kĩrige Ũhiu waku ũrotherema wanagie o tũgondu. Arĩa marĩ rũitho nawe-rĩ mata mao marohũa matanakũminja mĩnyĩrĩ. Nao mbarĩ ya nditikũ na magumĩ-rĩ, marotoma.

Gĩũkĩre mũrata wakwa ũkenyũke , ũthiĩ na mbere na kwĩyaka, kinya na ũkinyũkie mũnyaka ũrĩ mbere ya kahinga.

Ngai njega! Thayũ! Ũiguano! Ũrũmwe! Kena! Kenera! Kenerũrũka!

MŨTHENYA WA ITHINGA

Rĩu tondũ wee ũrakorire nyũmba cia mahiga-rĩ kana hihi ũrakĩona ya mbaũ na hau ũkĩhĩtũka-rĩ, nonga ũũĩ atĩ nyũmba cia tene itiarĩ ona thingo cia ndaka tiga mĩhĩrĩgo. Reke ngwĩre manyinyi makoniĩ ithinga rĩa nyũma. O ro rĩu ica ikuhĩ nyũmba nyingĩ irarĩ cia ndoro. Ona rĩu ũngĩthiĩ mĩena ĩmwe nĩ ũgũcikora. Hihi ithingagwo atĩa? Ndaka, kana ndoro, yũmbagwo atĩa na ndĩgwe ĩ rũthingo-inĩ? Tega matũ twaranĩrie tondũ mũgĩ nĩ mũtaare.

Nyũmba yarĩkia gwakwo ithinga nĩ rĩararagĩrio. (Nindĩkwĩra ũhoro wa mwako reke twambe tũthinge).

Mwene mwako agathiũrũrũka itũũra agĩtũmanaga wĩra. Anake nĩo matũmagwo wĩra wa gũthinga nao airĩtu na atumia magatũmwo wĩra wa gũtaha maĩ ma ithinga. Mũtumia mwene ithinga nĩ atũmaga arata na atũmia a itũũra makamũteithia kũrugĩra wĩra tondũ naguo wĩra no nda.

Kwaroka gũkĩa atumia nĩ marokaga rũũĩ tene na makambatia maĩ na mĩtũngi, kana inya, magĩitagĩrĩra mabuba-inĩ marĩa mahoetwo itũra-inĩ. Arĩa matangiahotire gũtinda mũthenya wothe ithingainĩ, nĩ ũndũ wa mĩhang’o kana mabata mangĩ, kaingĩ nĩo marokaga tene na rĩkiuga rĩhiũhie ciande magakorwo matahĩte maaĩ mĩtũngi ĩigana ũna na magakĩyohora magathiĩ mabata mangĩ. Atahi a maaĩ nĩmomanagĩrĩria magĩthiĩ, magagĩikũrũka magĩthekaga na makambata o hamwe. Hĩndĩ ĩyo nĩguo igũta ciamenyekaga nacio inyarati igakĩgĩa igweta nĩ kwambatia mĩtũngi mĩingĩ. Rĩngĩ atũmia arĩa marĩ hinya nĩmakuaga mĩtũngi ĩrĩa mĩnene na makongerera kangĩ kanini igũrũ tarĩ njoherera kana magakuwa na moko makambata. Acio nĩmaheyagwo gĩtĩo mũno na makanyakwo nĩ kũgĩa hinya na kwaga kwĩnona. Igũta nacio nĩciakĩmenagĩrĩrio na igathahĩrĩrio mũno. No tondũ hĩndĩ ya ithinga yarĩ na maũndũ maingĩ, makĩria harĩ anake na airĩtu, andũ othe nĩmerutanagĩria nĩgetha o mũndũ eyũmbanĩre na wĩra wake.

Tĩri wacimbagwo na thururu, ũgacimbwo ta buti ĩmwe kinya igĩrĩ kũrika, maĩ magaitĩrĩrwo kuo na ũkaringio ũtukane gĩcorocoro. Andũ magakĩrũga kuo nĩgeha maũkimanie ũiguane. Wahana ta ũgũtondora ũkongererwo tĩri ũngĩ, woma ũkongererwo maĩ. Nĩgetha ndoro ĩkimĩke na ĩiguane hatarĩ gũte maĩ, nĩho anake makĩyumagĩria na makarũgarũga na hinya magakiya ndoro na nguthi makĩonanagia hinya wao. Nĩkĩo nĩhakĩgĩyaga karwĩmbo ta gaka nĩgetha makarũga na ikinya rĩmwe:

Kĩbutu! Tu! Kĩbutu! Tu!
Haa! Njamba nĩ ĩno;
Kĩbutu! Tu! Kĩbutu! Tu!
Haa! Njamba nĩ ĩno.

Njaamba ĩgakĩinĩrwo ũguo nayo ĩgakĩrũga ndakainĩ ĩgacoira ĩgĩkinyaga na hinya ĩgakiya ndaka kinya ĩkaiguana. Yahana ta ĩkũnoga ĩngĩ ĩkaruga kuo nayo igakũĩrwo rwa kĩbutu nayo ĩgacoira. Rĩngĩ njamba igĩrĩ nĩciaingĩranagia ndakainĩ na igacindana o ũrĩhuma mbere. Nao aya angĩ magagĩkũyaga rũĩmbo nacio njamba igakĩhumania o kinya ũmwe arĩhuma oimĩre. Rĩrĩa hena airĩtu a marika mao anake nĩmarũgaga na hinya nĩgetha meyũmbanĩre harĩ airĩtu acio. Nao airĩtu tondũ matikiyaga ndaka, magakĩmaroraga na kamwena o makĩonoragia maĩ marĩa matahĩte. Nacio njamba no thithino iraita na igakiya ndoro kinya ĩkaiguana. O hau noho amwe mombanagĩra tondũ nakĩo kĩũmbani gĩkĩũmbanaga ona gĩkĩmĩa.

Ta amba ũikĩrie na ũmerie naniĩ ndĩtue ma ndarũa nĩtũkwaranĩria rũciũ rũngĩ